Erthygl gan Robert Evans a Mary-Anne Roberts
Roedd 2013 yn nodi 400 mlynedd ers i Robert ap Huw, a aned ym Mhenymynydd, Môn, gopïo ei lawysgrif o gerddoriaeth delyn farddol – sef 'cerdd dant' (y corff cynharaf o gerddoriaeth Ewropeaidd a luniwyd yn benodol ar gyfer y delyn) – sy'n cynnwys oriau o gerddoriaeth. Dyma'r unig ffynhonnell sydd gennym ar gyfer cerdd dant farddol Gymreig; credir bod rhan ohoni yn dyddio'n ôl i'r 14eg ganrif. Mae'r gerddoriaeth wedi'i nodi mewn tabladrwydd unigryw ar gyfer y delyn, ac mae'n wahanol iawn i'r gerddoriaeth werin neu glasurol a glywir yng Nghymru heddiw. Mae'n gofyn i'r telynor ddefnyddio ewinedd hir, a thynnu a thagu'r tannau yn unol â system lem. Nid y system harmonig a ddefnyddir heddiw sydd yma, ond system ddeuaidd sy'n cyferbynnu dau set o nodau.
Mae'r term 'barddol' yn cyfeirio at feirdd proffesiynol, telynorion, chwaraewyr crwth a chantorion arbenigol – a elwir yn 'datgeiniaid' – yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Wedi'u trefnu mewn urddau, roeddent yn creu, yn dysgu ar gof, ac yn perfformio barddoniaeth a cherddoriaeth o safon uchel er mwyn anfarwoli eu noddwyr mewn cyd-destun defodol; parhaodd y traddodiad hwn yng Nghymru tan ddiwedd yr 16eg ganrif. Yng Nghymru ddiwedd yr Oesoedd Canol, y crwth a'r delyn yn unig a ystyriwyd yn offerynnau barddol. Ceir tebygrwydd cymdeithasol, damcaniaethol a thechnegol rhwng y proffesiynau barddol yng Nghymru, Iwerddon a'r Alban.
Roedd ymarferwyr y traddodiad barddol yn dysgu repertoire helaeth trwy wrando. Yn gynharach yn yr 16eg ganrif, sylweddolodd Wiliam Penllyn fod y traddodiad barddol yn dod i ben; mae'n debyg mai hyn a'i hysgogodd i ddyfeisio tabladrwydd a chofnodi cerddoriaeth delyn farddol – cerdd dant – am y tro cyntaf. Mae'n debygol mai ei lawysgrif ef – sydd bellach ar goll – oedd y ffynhonnell a ddefnyddiwyd gan Robert ap Huw. Erbyn i Robert ap Huw orffen ei hyfforddiant, nid oedd mwyach werthfawrogiad o farddoniaeth a cherddoriaeth y traddodiad barddol. Bu'n ymarfer ei grefft am gyfnod byr yng Ngogledd Cymru ar ddiwedd yr 16eg ganrif, ond cafodd helynt gyda'r gyfraith a'i garcharu. Wedi iddo ddianc o'r carchar, diflannodd, cyn ymddangos eto yn llys Iago I.
Cafodd Robert ei hyfforddi i chwarae’r delyn ‘wrachod’ – math o delyn a geid ledled Ewrop, ac eithrio yn Iwerddon. Mae ‘wrachod’ yn ddarnau o bren sydd ynghlwm wrth y delyn ym mhob twll llinyn, gan ddal y llinyn (sydd â chwlwm ar ei ddiwedd) yn ei le yn erbyn corff y delyn. Yn bwysicach fyth, maent wedi’u gosod ar ongl fel eu bod yn cyffwrdd â phob llinyn yn ysgafn wrth iddo ddirgrynu; mae hyn yn creu sain ddwys, fyrlymus, sy’n wahanol iawn i’r tonau pur a werthfawrogir heddiw. Nid oedd hyn yn arwydd o ddiffyg mireinio: yn hytrach, roedd yn creu gwead cyfoethog dros ben o harmonigau. Ar ddiwedd yr 17eg ganrif, roedd y delyn wrachod yn cael ei hadnabod yn Lloegr fel ‘y delyn Gymreig’, a chafodd ei chwarae yng Nghymru tan 1815. Mae pob techneg a nodir yn llawysgrif Robert ap Huw yn tynnu tonau gwahanol o’r delyn.
‘Ceimion wrachiod cymmwys / Yn siarad pob teimlad dwys.’ (O gywydd yn gofyn am delyn gan Huw Machno, tua 1560–1637)
Nid adloniant yn unig oedd y gerddoriaeth hon (er y gallai ddod â llawenydd). Ei phwrpas, ynghyd â barddoniaeth foliant, oedd sicrhau anfarwoldeb i’r rhai a dalodd amdani. Roedd perfformiadau gan feirdd yn rhan o ddefodau cymdeithasol bywyd Cymru ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd perfformio cerdd foliant newydd – ynghyd â barddoniaeth yn coffáu hynafiaid y noddwr – yn arddangos ei gyfoeth a’i ddoethineb, gan gadarnhau ei achau a’i statws yng ngolwg ei uwch-swyddogion, ei gyfoedion a’r rhai o safle is. Yn yr un cyfnod, roedd Saeson dylanwadol yn comisiynu paentiadau, palasau, cerddoriaeth eglwysig a chapeli er mwyn sicrhau eu hanfarwoldeb.
Yn ystod y tri deg mlynedd diwethaf, gwelwyd datblygiad sylweddol wrth adfywio cerddoriaeth y beirdd o’r Oesoedd Canol a’r cyfnodau dilynol yn Iwerddon, yr Alban a Chymru. Gwneir hyn trwy ddilyn egwyddorion sy’n seiliedig ar ymchwil hanesyddol: chwilio am y ffynonellau hynaf o gerddoriaeth a theori wedi’u nododi; defnyddio copïau manwl o offerynnau’r cyfnod; a chymhwyso’r technegau chwarae a’r dulliau tiwnio a ddisgrifir mewn dogfennau hanesyddol. Mae cyfuno barddoniaeth y beirdd (‘cerdd dafod’) â cherddoriaeth offerynnol (‘cerdd dant’) yn gofyn am gydweithio ag ysgolheigion llenyddiaeth yr Oesoedd Canol. Ni fyddai’r datblygiadau hyn yn bosibl heb waith crefftwyr ymroddedig sy’n gwneud offerynnau cerdd.
Ni ellir perfformio cerddoriaeth farddol drwy ddefnyddio technegau offerynnol modern sydd wedi’u haddasu. Rhaid i delynor neu ffidlwr ddysgu chwarae’r delyn sŵn-bzz (neu ‘delyn farddol’) neu’r crwth o’r newydd, gan roi’r gorau i dechnegau a byd sain cerddoriaeth werin Gymreig neu gerddoriaeth glasurol fodern. Gall traddodiadau byw o rannau eraill o’r byd fod yn fwy addysgiadol na thraddodiadau gwerin Cymreig; er enghraifft, canu epig yn Bosnia, traddodiadau canu mawl yn Affrica Orllewinol a Dwyreiniol (sydd â thebygrwydd ffurfiol trawiadol i gerddoriaeth farddol Gymreig), a pherfformiadau epig yn Asia.
I ddathlu’r pedwar canmlwyddiant yn 2013, creodd y ddeuawd llais a chrwth, Bragod, sioe o’r enw ‘Adar/Birds’ – cyngerdd o gerddi gan Dafydd ap Gwilym a ‘Ymddiddan Arthur a’r Eryr’, wedi’u gosod i gerddoriaeth o lawysgrif Robert ap Huw. I gael gwybodaeth am hyn, neu am Robert ap Huw a’i gerddoriaeth, ewch i www.bragod.com neu bragod.wordpress.com