Un o Draddodiadau Cerddorol Unigryw Cymru
Yn ystod 2020, lansiwyd ein Plygain Ar-lein cyntaf – gwasanaeth arbennig i ddathlu cyfnod y Nadolig yn ystod y cyfnod clo. Gwrandewch ar rai enghreifftiau o’r Plygain yma, sy’n cynnwys artistiaid fel CALAN a Robin Huw Bowen. Isod, gallwch hefyd ddod o hyd i erthygl wych gan Rhiannon Ifans – a ymddangosodd yn wreiddiol yn y cylchgrawn Ontrac – i ddysgu mwy am y traddodiad Cymreig unigryw hwn.
Erthygl gan Rhiannon Ifans
Ar noson aeaf, pan mae’r ddaear wedi rhewi’n galed a’r eira ar fin disgyn, un o’m hoffterau mwyaf yw gadael y lle cynnes wrth y tân a chychwyn ar y daith hir i Sir Drefaldwyn. Pam? Oherwydd dyma lle mae traddodiad y plygain gryfaf, ac nid wyf byth yn hapusach nag pan gaf ymuno â’r carolwyr i gymryd rhan mewn gwasanaeth plygain.
Mae’r carolau a glywir mewn gwasanaeth plygain yn unigryw i ni, y Cymry. Mae ein cerdd dant a’n cynghanedd, ein pwnc, a hefyd ein carolau plygain, yn ein gwahaniaethu oddi wrth eraill, gan ein nodi fel diwylliant gwahanol. Mae’r carolau hyn yn wahanol iawn i’r math o garolau a glywir dros y ffin, ac yn wir, yn wahanol i’r rhai a glywir mewn gwasanaethau carolau mewn mannau eraill yng Nghymru.
Mae’r plygain yn dechrau gyda rhannau penodol o Weddi’r Hwyr. Darllenir gwers addas, cynigir gweddi fer, ac mae’r gynulleidfa’n canu carol neu emyn. Y wers a ddarllenir fel arfer yw hanes y bugeiliaid a’r angylion o Efengyl Sant Luc (Luc 2: 8–20), ond os cynhelir y plygain ym mis Ionawr, efallai y clywir hanes y Doethion o Efengyl Sant Mathew. Cyn gynted ag y bydd y rhannau agoriadol wedi gorffen, mae’r ficer yn cyhoeddi bod y ‘plygain ar agor’, ac mae hyn yn arwydd i’r unawdwyr, y deuawdau, y triawdau, a’r grwpiau (corau mawr weithiau) ddod ymlaen yn eu tro i gyflwyno eu carolau.
Ar ôl i bawb ganu eu carol gyntaf, mae’r ail gylch yn dechrau, ac mae’r cyfranogwyr i gyd yn dychwelyd yn eu trefn wreiddiol i ganu ail garol. Mewn gwasanaeth penodol, ni chaniateir canu unrhyw garol fwy nag unwaith. Ar ddiwedd y cyfan, mae’r dynion i gyd – a’r dynion yn unig – yn ymuno i ganu ‘Carol y Swper’. A dyna ni – y trefniant symlaf a luniwyd erioed.
Trysor pennaf y carolwyr yw’r llyfr carolau y maent yn canu ohono. Yn achos y grwpiau hynaf, mae ganddynt lyfr carolau teuluol, ac mae hwn yn aml yn dangos arwyddion o draul trwm. Ynddo ceir detholiad o garolau a gopïwyd â llaw o ffynonellau printiedig, neu a nodwyd o draddodiad llafar. Rwyf finnau’n trysori un o’r cyfrolau prin hyn.
Daeth hwn i’n cartref trwy deulu fy ngŵr, Dafydd. Cyfrol ‘gymysg’ ydyw – hynny yw, cyfrol sy’n cynnwys llyfrau a phamffledi amrywiol wedi’u gwnïo at ei gilydd. Un o’r eitemau hyn yw Bardd a Byrddau, gwaith Jonathan Hughes o Langollen (1721–1805), sy’n cynnwys casgliad gwych o garolau plygain. Mae’r gyfrol ‘gymysg’ hon wedi treulio’n arw; cafodd ei gwnïo at ei gilydd yn ystod y ddeunawfed ganrif mewn modd elfennol ac amatur. Mae wedi’i rhwymo mewn lledr brown, ac mae olion dolenni lledr arni a fyddai wedi cadw’r cyfan ynghyd, gan gysylltu un clawr â’r llall.
Yr unig dystiolaeth o fewn y llyfr lledr brown, treuliedig hwn yw llofnod rhywun o’r enw David Morgan. Prynodd taid Dafydd y llyfr hwn yn ail-law; roedd ef, John David Evans (1875–1938), yn gasglwr llyfrau brwdfrydig iawn. Er nad oedd ef ei hun yn ganwr carolau, roedd yn warden yn Eglwys Gwnnws ger Ystrad Meurig, plwyf gwledig anghysbell yng nghanol Ceredigion.
Mae’r traddodiad o gynnal gwasanaeth plygain wedi diflannu ers amser maith o ardal Gwnnws. Fodd bynnag, ar ôl blynyddoedd o absenoldeb tawel, mae’r traddodiad wedi codi ei ben unwaith eto ym mhentref Penrhyn-coch, sydd lai na phymtheg milltir o Gwnnws. Ac felly, yn sgil yr adfywiad hwn yn y traddodiad, bydd y gyfrol ‘gymysg’ hon unwaith eto yn cael lle anrhydeddus yng nghalon ein teulu.
Gallwch ddysgu mwy am gefndir y Plygain – gan gynnwys ffeiliau sain o garolau plygain, canhwyllau plygain ac arferion Nadolig eraill – ar wefan Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan, yn yr erthygl hon.