Caneuon i Groesawu’r Haf
Sefydlodd Trac Cymru brosiect, dan arweiniad Dr Rhiannon Ifans, i gynnal diwrnodau agored yn Sain Ffagan, lle dysgwyd ‘Carolau Mai’. Isod, fe welwch erthygl wych gan Rhiannon yn archwilio’r traddodiad hwn; ymddangosodd yr erthygl yn wreiddiol yn y cylchgrawn Ontrac. Mae’r pedwar fideo cyntaf a ddangosir yn fersiynau gwahanol iawn o’r ‘Garol Mai’ fwyaf poblogaidd, sef ‘Mae’r Ddaear yn Glasu’, sy’n adlewyrchu natur gerddoriaeth werin – sydd wastad yn esblygu.
Erthygl gan Dr Rhiannon Ifans
Yn ôl y dull Celtaidd o gyfrif, y diwrnod cyntaf o fis Tachwedd oedd diwrnod cyntaf y flwyddyn. Felly, y cyntaf o fis Mai oedd diwrnod cyntaf tymor yr haf.
Pa reswm gwell oedd ei angen i ddathlu?
Prif atyniad Dydd Calan Mai oedd codi’r ‘Polyn Mai’, wedi’i addurno â blodau a rhubanau, a oedd yn aros yn ei le drwy gydol yr haf. Atyniad arall oedd y ddawns; roedd y Cymry’n medru gwehyddu a throi cystal ag unrhyw un. Mae nifer o Garolau Mai hefyd wedi goroesi. Mae’r rhai cynharaf ohonynt i’w cael mewn llawysgrifau, ond o’r ddeunawfed ganrif ymlaen, maent yn ymddangos mewn almanacau a thaflenni baledi. Cyfansoddwyd y carolau ar fesurau ysgafn, tebyg i fesurau dawns, ac mae’r rhythmau’n dangos yn glir bod y cantorion yn canu gydag angerdd a brwdfrydedd mawr.
Pam yr holl ddathlu a llawenydd? Ar y pryd, credai pobl y byddai’r egni a gynhyrchent drwy ddawnsio a chanu yn dylanwadu ar egni’r ddaear i dyfu cnydau, ac ar yr anifeiliaid i baru, rhoi genedigaeth a datblygu. Weithiau, byddai dawns a chân yn cael eu cyfuno; er enghraifft, yn nghaneuon a rhigymau ‘Cadi Ha’:
Lada Ca a Morus dda, mi neidia dros dy ben di,
Lodo goch a rhuban coch, am y gore neidio.
Mae Lady Herbert Lewis yn disgrifio gweld pobl dlawd yn yr Wyddgrug yn neidio mor uchel ag y gallent wrth ganu'r 'Cadi Ha'. Eu nod oedd deffro'r ddaear, yn ogystal ag arswydo ysbrydion drwg a allai niweidio'r broses o dyfu. Mae'r cyfeiriad at y fuwch a'r llo mewn rhai o ganeuon y 'Cadi Ha' yn awgrymu bod y dathliadau'n cynnwys bendithio'r anifeiliaid:
Cynffon buwch a chynffon llo,
A chynffon Richard Parry;
Hac, ha wen!
Mae adnodau eraill yn clodfori cyflawnrwydd a digonedd natur – fel nad oes neb yn teimlo unrhyw brinder, ac nid yw hyd yn oed yn amlwg – wrth i’r anifeiliaid sydd wedi goroesi newyn y gaeaf llym ddechrau bwydo o ddifrif:
Fe wna’r anifeiliaid foliau
Fu’n clemio i aros C’lamai,
Pob un a lanw ei lwynau
Heb fod mo’r llysiau’n llai.
Ac yn union fel y mae anifeiliaid yn cael eu cyfran o fendithion y gwanwyn, mae bodau dynol hefyd yn elwa. Mis Mai yw’r tymor i gariadon ddeffro ar ôl oerni’r gaeaf. Mae carolau Mai yn annog pobl ifanc, yng ngwres yr haul, i deimlo’r un gwres tuag at ei gilydd ac i geisio cariad. Ond mae rhybudd yn y carolau hefyd. Cynghorir merched diniwed i fod yn ofalus o ‘feibion mawr eu cariad’ a allai achosi ‘codwm anllad’. Mae nwydau cariad yn arbennig o gryf ym mis Mai, rhywbeth a allai arwain yn hawdd at bennu dyddiad ar gyfer priodas. Gall ‘cyffro cychwynnol yr haf’ gael effeithiau pellgyrhaeddol!
Roedd y rhai a oedd yn canu carolau Calan Mai yn codi’n gynnar. Roedd symud o dŷ i dŷ yn weithgaredd boreol, ac roedd y cantorion yn mwynhau canu y tu allan i gartrefi lle’r oedd y teuluoedd a’r gweithwyr yn dal i gysgu. Ar ôl galw am gynulleidfa, eu prif bleser oedd cyhoeddi dyfodiad yr haf, gyda’r holl oblygiadau sy’n gysylltiedig ag ef. Roedd yn gyfle i longyfarch pobl yr ardal am gyrraedd haf arall, a byddent yn manteisio ar hyn i annog dathlu. Ar ôl disgrifio llymder y gaeaf a’i galedi, prif bwyslais carolau Mai yw’r llawenydd mawr bod yr anghysur bellach ar ben a bod tymor y digonedd wedi cyrraedd. Mae’r tywydd yn gynhesach, mae’r adar yn canu clod mis Mai, ac mae blodau’n gorchuddio’r byd i gyd.
Cyn gadael, byddai’r cantorion yn bendithio’r tŷ a’i drigolion ac yn dymuno lwc dda iddynt; roedd hyn hefyd yn ymestyn i’w heiddo a’u hanifeiliaid, eu cnydau, a ffrwythau’r gerddi a’r caeau. Yn gyfnewid am ledaenu ffawd dda dros y tir, byddent yn disgwyl rhyw fath o ‘galennig’. Yna, byddent yn ymadael tan y flwyddyn ganlynol.