Erthygl gan Mick Tems, a ymddangosodd gyntaf yn y cylchgrawn Ontrac
Ganwyd Stan Hugill, y shantyman (canwr caneuon gwaith morwrol) olaf, yn Hoylake, Swydd Gaer, ar 19 Tachwedd 1906, a bu farw yn Aberystwyth, yn 86 oed, ar 13 Mai 1992. Roedd hefyd yn bosun ac yn hyfforddwr yn ysgol Outward Bound yn Aberdyfi, yn garcharor rhyfel, yn rhugl yn yr iaith Japaneeg, Sbaeneg a nifer o ieithoedd dwyreiniol; roedd yn beintiwr talentog o olygfeydd morwrol, yn adroddwr straeon, ac yn ohebydd i’r BBC a’r Western Mail. Gwasanaethodd fel shantyman ar y Garthpool – y llong hwyliau fasnachol Brydeinig olaf – ar ei thaith olaf, a ddaeth i ben pan chwalwyd y llong ym 1929 ger Ynysoedd Cape Verde. Ymroddodd Stan i’r shanties – caneuon a oedd yn hanfodol fel caneuon gwaith – ac ysgrifennodd y llyfr a ystyrir yn ‘feibl’ y shantyman, sef Shanties From The Seven Seas. Dysgais gân shanty ‘macaronig’ (cymysg-ieithol) anarferol gan Stan, sef Hob y Deri Dando, a gafodd ef gan hen forwr o Aberdyfi:
I’ll sing the bass if you’ll sing the solo,
Hob y deri dando!
All about the clipper ship, the Marco Polo,
Can y gan y eto!…
Ond y berthynas gyfeillgarwch – nad oedd yn hysbys i lawer – rhwng Stan a’r Athro J. Glyn Davies o Brifysgol Lerpwl, awdur Fflat Huw Puw, Cerddi Portinllaen a nifer o lyfrau eraill yn cynnwys caneuon shanty Cymraeg a gyfansoddwyd ganddo, oedd yr allwedd wirioneddol a gysylltai’r gân shanty hon o Aberdyfi â’r Marco Polo – llong clipper enwog, hen, a oedd wedi gweld dyddiau gwell.
Roedd Stan yn gohebu â Davies, a oedd yn gweithio i’r Cambrian Line ac a fu farw ym 1953. Mae Davies yn disgrifio Môn, Sir Gaernarfon, Sir Benfro a Cheredigion fel y prif siroedd morwrol, ac yn nodi bod cyfran y Cymry a oedd yn gweithio ar y môr yn llawer mwy na chyfran y Saeson. Dywed: “Roedd y penrhyn i’w deimlo ym mhobman yn Llŷn – roedd bywyd y môr wedi treiddio drwyddo. Roedd hyd yn oed y wageni gwair yn arogli ohono; gyda chlymau fel y sbleis llygad, y gwlwm bowlin, y gwlwm clof a’r gwlwm pren, a phob pen rhaff wedi’i orffen yn daclus yn null y morwyr.”
Roedd rhaid i berchnogion llongau Cymru ddod o hyd i gyfranddalwyr yng Nghymru, ac nid oedd ond yn bolisi ariannol da penodi meistr Cymreig a swyddogion Cymreig. Roedd yn helpu i feithrin hyder. Yn wahanol i arfer Stan, fel yn Lerpwl, o griwiau a oedd newydd gael eu taflu at ei gilydd ac nad oeddent wedi ymarfer canu, roedd capteiniaid Cymru yn recriwtio eu morwyr yn ofalus - bechgyn a oedd wedi tyfu i fyny gyda'i gilydd, a oedd wedi canu yn y côr ac yr oedd yr ymdeimlad o harmoni tair rhan yn naturiol iddynt. Sylwodd Davies yn chwerw: "Rwyf wedi clywed criwiau Seisnig yn canu caneuon, ond roeddwn i bob amser yn rhy agos i wneud cyfiawnder â nhw. Efallai y byddai tua chwpl o filltiroedd o bellter wedi meddalu'r sain; byddai ugain milltir wedi bod yn well fyth."
Dywed Davies mai'r Gymraeg oedd y famiaith, hynny yw, ac eithrio gorchmynion a chaneuon. Yn anffodus, nid oedd unrhyw ganeuon yn y Gymraeg - gyda gweithlu lleiaf o hyd at bump efallai, daeth caneuon gwaith yn ddiangen. Arferai Llinell y Cambrian brynu hen longau, ac felly daethant yn berchennog ar y Marco Polo, Donald McKay a'r Red Jacket. Roedd y clipwyr mewn dwylo Cymreig unwaith eto.
Roedd Davies eisiau cyfansoddi llyfrau o ganu siantis Cymraeg i blant er mwyn rhoi rhywbeth iddyn nhw allu rhoi cynnig arni. Roedd sawl sianti yn seiliedig ar ddynion yn canu ar longau Cymru. Mae beirniaid yn diystyru’r caneuon gwaith fel pethau plant ffug – ond defnyddiodd Davies ei wybodaeth gerddorol sylweddol a’i glust finiog i gymharu’r amrywiadau cynnil dan ddylanwad Cymru. Hyd yn oed heddiw, gallwn nodi’n union beth yw canu siantis, yn yr arddull Gymreig. Mae Fflat Huw Puw a llyfrau Davies yn gipolwg diddorol ar harmoni morwrol Cymru.