Erthygl gan Robert Evans
Yn Llundain, ym 1651, cyhoeddodd John Playford “The English Dancing Master Or, Plaine and easie Rules for the Dancing of Country Dances, with the Tune to each Dance”. Roedd y dawnsiau gwledig Seisnig a gynhwyswyd yn ei lyfr wedi bod yn ffynhonnell mwynhad mewn trefi a chefn gwlad, yn llysoedd brenhinol ac mewn dathliadau pentrefol, yn ystod yr 16eg ganrif a dechrau'r 17eg ganrif. Ymddangosodd argraffiadau newydd o gasgliad Playford – yn cynnwys dawnsiau newydd yn ogystal â llawer o ffefrynnau hen – o ganol yr 17eg ganrif hyd at ddechrau'r 19eg ganrif. Cyflwynodd Playford alawon bywiog – tebyg i'r rhai y gellid fod wedi'u clywed mewn tafarnau gwledig – i drigolion trefol cyfoethog a ffasiynol; ar yr un pryd, helpodd i ledaenu syniadau ac arddulliau llys i ddawnswyr a cherddorion yn y wlad.
Mae dogfen a ysgrifennwyd tua adeg y Nadolig, tua 1598, yn cofnodi presenoldeb tri ar ddeg o aelodau o'r proffesiwn barddol ('gwyr wrth gerdd'): saith bardd, pedwar telynor a dau chwaraewr crwth. Roeddent wedi ymgynnull yn Lleweni – plasty ychydig i'r gogledd o Ddinbych – fel gwesteion i deulu'r Middletons [1]. Roedd teuluoedd fel y Middletons a'r teulu Salesbury cyfagos yn rhan o grŵp o deuluoedd Cymreig diwylliedig a oedd yn cymryd rhan, ar lefel uchel, ym mywyd deallusol Lloegr, ond a oedd serch hynny yn dal i werthfawrogi diwylliant Cymru. Nid oes cofnod o'r hyn a chwaraewyd gan y cerddorion barddol, na pha gerddi a ganwyd, ond ceir rhestr hir – yn Saesneg – o ganeuon, baledi a dawnsiau gwledig Seisnig. Cyflwynwyd llawer o'r caneuon a'r darnau offerynnol o restr Lleweni fel rhan o repertoire y delyn Gymreig – gyda'u henwau wedi'u cyfieithu'n uniongyrchol i'r Gymraeg – yng ngwaith Edward Jones [2] ac eraill yn ystod y 18eg ganrif. Mae'r rhestr gyfan yn cynnwys teitlau Saesneg, ynghyd â dau neu dri theitl o gyfandir Ewrop. Mae'r ddogfen hon yn dangos sut roedd cerddoriaeth newydd o gyfandir Ewrop a Lloegr eisoes yn disodli'r gerddoriaeth a'r farddoniaeth broffesiynol honno a oedd, ers canrifoedd, wedi maethu uchelwyr Cymru â chanmoliaeth ac addewid o anfarwoldeb.
Gallwn dybio bod y beirdd a’r cerddorion traddodiadol yn darparu ‘cerdd dafod’ (barddoniaeth) a ‘cerdd dant’ (cerddoriaeth ffurfiol ar y delyn a’r crwth). Mae’n debygol bod y repertoire Seisnig yn cael ei berfformio gan y teulu, ac efallai gan westeion cerddorol eraill a oedd yn bresennol dros y Nadolig. Dyma’r alawon dawnsio gwledig o restr Lleweni sydd hefyd i’w cael yn argraffiadau cyntaf ac ail Playford. Defnyddiaf sillafiadau Playford yn hytrach na sillafiadau unigryw dogfen 1598: Broome, Dargason neu Sedany (Sidanen), Row well ye mariners, Hit or misse, Halfe Hanikin, Hearts ease, Jenny pluck Pares, Mundesse, Night pesce/Shaking of the Sheets, Newcastle, Peppers Black, Saturday Night and Sunday Morne, a Staines Morris.
Fel y nododd Phyllis Kinney, parhaodd llawer o faledi a thuniau dawnsio Seisnig i gael eu defnyddio yng Nghymru ymhell ar ôl iddynt fynd allan o ffasiwn yn Lloegr. Enghraifft o hyn, sydd i’w gweld ar restr Lleweni ac yn argraffiad Playford o 1651, yw ‘Peppers Black’; defnyddid hon o hyd yn yr ‘anterliwt’ – ffurf boblogaidd ar theatr Gymreig yn y 18fed ganrif. Yn ystod y dramâu poblogaidd hyn, a oedd yn aml yn cynnwys iaith anweddus, byddai un o’r cymeriadau nodweddiadol yn perfformio dawns gomig i gyfeiliant ‘Peppers Black’. Mae ‘Irish Trot’ – alaw ar gyfer perfformiad comig ‘Gwyddel’ ar y llwyfan, a oedd yn boblogaidd yn Llundain am bron i dri chan mlynedd [3] – yn ymddangos yn argraffiad cyntaf Playford; mae rhan ohoni, wedi’i haddasu rhywfaint, yn cael ei defnyddio fel yr alaw ar gyfer y gân ‘Ffoles Llantrisant’ [4]. Mae gan alawon eraill o gasgliad Playford, megis ‘Soldiers’ Joy’, amrywiadau Cymreig. Mae ‘Sweet Richard’ – alaw eithaf syml yn llyfr Playford – yn ymddangos fel alaw delyn Gymreig ddi-addurn yn ‘Musical and Poetical Relicks’ gan Edward Jones; yn ddiweddarach, cofnodwyd fersiwn ohoni yn cynnwys amrywiadau cain a soffistigedig, mewn arddull a oedd yn nodweddiadol o ddiwedd cyfnod y Baróc. Deilliodd y fersiwn hon o berfformiad gan Richard Roberts, ‘Y Telynor Dall o Gaernarfon’, yn Eisteddfod Wrecsam ym 1820 [5]. Mae alawon Playford yn bleser i’w chwarae ynddynt eu hunain, ac maent hefyd yn rhan annatod o gerddoriaeth boblogaidd Gymreig ers diwedd yr 16eg ganrif.
[1] Williams, Ifor Cerddorion a Cherddau yn Lleweni, Nadolig 1595, Bulletin of the Board of Celtic Studies, November 1935.
[2] Jones, Edward “Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards” 1784
[3] Rimmer, Joan Carole Rondeau & Branle In Ireland 1300-1800, Part 2. Social & theatrical residues 1550-1800, Dance Research VIII, 2. Autumn 1990
[4] Williams, Maria Jane “Ancient National Airs of Gwent and Morganwg” Facsimile of 1844 Edition, Ed. Daniel Huws, Reprinted 1994
[5] Owen, John “Gems of Welsh Melody” Wrexham 1860