Mae'r Mari Lwyd yn unigryw i Gymru, ac eto mae'n rhan o draddodiad sy'n ymestyn ar draws Ewrop a thu hwnt, ac yn ôl mewn amser i'r ffigurau siamanaidd cynharaf mewn paentiadau ogof, yn gwisgo masgiau anifeiliaid. Ceir arferion tymhorol sy'n cynnwys canu a rhannu bwyd a diod trwy gydol y flwyddyn, ond mae defod yng nghanol y gaeaf, gyda'r ceffyl yn ganolog iddi, yn cyffwrdd ag agwedd arbennig ar arferion gwerin.
Mae gan y ceffyl – ac yn enwedig y Ceffyl Gwyn – le eiconig erioed ym mytholeg ac ymwybyddiaeth Ynysoedd Prydain. Meddyliwch am y ceffylau a dorrwyd yn y sialc ar y bryniau; neu Rhiannon yn y Mabinogi, sy'n cael ei chysylltu gan ysgolheigion â'r dduwies geffylau, Epona; neu'r tabŵ traddodiadol ym Mhrydain yn erbyn bwyta cig ceffyl. Ychwanegwch at hynny'r nifer o arferion gwerin eraill, fel yr 'Obby Oss' yn Padstow neu'r 'Hooden Horse' yng Nghaint.
Yn Llangynwyd, yn Ne Cymru, y ceir traddodiad y Mari Lwyd cryfaf a mwyaf di-dor; ond mewn mannau eraill, mae traddodiadau sydd wedi'u hadfer yn mynd yn ôl sawl degawd. Mae traddodiad yn rhywbeth byw sy'n cael ei adnewyddu'n gyson; fel arall, dim ond ail-greu hanes ydyw. Mae llawer o amrywiadau ar draddodiad y Mari Lwyd ledled Cymru. Yng ngogledd-ddwyrain Cymru, mae'r Mari yn rhan o ddathliadau'r 'Cadi Ha' ar gyfer Calan Mai. Mae gan Ynys Môn (neu roedd ganddi) ei harferion lleol penodol ei hun yn ymwneud â'r Mari, ac mae'r un peth yn wir am Benrhyn Gŵyr. Mae grwpiau 'Mari' yn weithgar ledled Cymru, a grwpiau newydd yn dod i fodolaeth bob blwyddyn. Mae nodweddion lleol unigryw yn beth gwych – dewch o hyd i'ch traddodiad lleol, boed yn un sydd wedi'i anghofio neu'n un sy'n dal i fyw, a gweithiwch gydag ef i roi bywyd newydd iddo.
Wrth gwrs, o blith yr holl arferion sy'n ymwneud â cheffylau yn Ynysoedd Prydain, dim ond y Mari Lwyd sydd â chystadleuaeth farddoniaeth wrth ei chraidd. Gall y 'Pwnco' fod yn her mewn rhannau o Gymru'r 21ain ganrif, gan fod beirdd pentref yn llai cyffredin bellach; fodd bynnag, boed y geiriau wedi'u dysgu ymlaen llaw neu wedi'u llunio ar y funud, mae'r gystadleuaeth yn cynnig cyfle i gynnwys cyfeiriadau lleol a chyfoes, gan arddangos cariad traddodiadol y Cymry at iaith a barddoniaeth.
Yn draddodiadol, rydym yn adnabod y Mari Lwyd fel penglog ceffyl ar bolyn, wedi'i haddurno â rhubanau a chlychau, gyda gwaelod poteli gwydr yn llygaid iddi. Yn fwyfwy y dyddiau hyn, mae 'Mari'au' newydd yn adlewyrchu dychymyg y grwpiau sy'n eu creu. Mae 'Mari Troellog' – Mari Caerfyrddin – wedi'i haddurno â throellau ac mae ganddi oleuadau LED yn llygaid. Mae eraill wedi'u chwistrellu ag aur neu wedi'u haddurno â blodau; ac mewn cymunedau ac ysgolion ledled y wlad, gwelwyd y Mari Lwyd 'pecyn fflat' (sydd wedi'i dylunio'n arbennig) yn achosi llanast!
Teithiodd Trac Cymru ar hyd a lled y wlad yn cynnal gweithdai ar y Mari Lwyd mewn ysgolion a grwpiau cymunedol. Buont yn gweithio gydag selogion lleol i ddod â chymunedau ynghyd i ddysgu am y traddodiad Cymreig unigryw hwn. Darllenwch fwy amdano yma! Cyhoeddwyd llyfryn wedi'i ddarlunio'n hyfryd fel rhan o'r prosiect. Ynddo, mae'r hanesydd Rhiannon Ifans yn egluro hanes yr arferiad ac yn cyflwyno fersiynau o nifer o ganeuon y Mari, ynghyd â chyfieithiadau o'r penillion.
Creodd Trac Cymru becyn 'Mari Lwyd' – sydd ar gael i'w brynu gyda'r llyfr neu hebddo – wedi'i wneud o gardbord cadarn â wal ddwbl. Pan gaiff ei atgyfnerthu â phapier-mâché a farnais, mae'n dod yn wydn ac yn dal dŵr. Mae'r pecynnau, sydd ar gael mewn meintiau bach a mawr, wedi bod yn boblogaidd iawn fel adnoddau addysgol i ysgolion, yn ogystal ag i bobl o bob cwr o'r byd sydd am greu eu Mari Lwyd eu hunain. Am fwy o fanylion, ewch i'n siop lle gallwch brynu un i chi eich hun!