Arwr Caneuon Gwerin
Dysgwch am gasglwr caneuon gwerin cyntaf Cymru, Iolo Morgannwg. Isod, fe welwch erthygl gan Leila Sailsbury, a ymddangosodd gyntaf yn y cylchgrawn Ontrac pan ddaeth yr Eisteddfod i Fro Morgannwg yn 2012. Mae'r cerddor Stephen Rees yn canu un o'r caneuon a gasglwyd gan Iolo – sydd i'w gweld ar waelod y dudalen – o'n cyfres deledu S4C, Ffwrnes Gerdd.
Erthygl gan Leila Sailsbury
Ni allai’r rhai ohonom sy’n astudio, yn perfformio ac yn ymddiddori mewn cerddoriaeth draddodiadol Gymreig ymweld â’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mro Morgannwg heb ystyried y cyfraniad a wnaed i’r traddodiad hwnnw gan un gŵr nodedig, dros ddau gan mlynedd yn ôl. Iolo Morgannwg oedd y cymeriad lliwgar, beiddgar a direidus hwnnw. Heddiw, ystyrir Iolo yn gasglwr caneuon gwerin cyntaf Cymru. Ef oedd y cyntaf i gofnodi caneuon ei ardal leol a’u rhoi ar bapur, y cyntaf i gofnodi cyd-destun cymdeithasol y melodïau, a’r cyntaf i sylweddoli gwerth y traddodiad llafar bregus hwn. Casglodd Iolo ganeuon gwerin Bro Morgannwg rhwng 1795 a 1806.
While visiting the National Eisteddfod, linger awhile to imagine the scene that Iolo would have seen, on the threshold of the nineteenth century. In those days young lads would plough the land, leading their yoked oxen, and singing triplets behind them so as to encourage the animals to press forward. The triplet was a measure that appealed greatly to the inhabitants of the Vale of Glamorgan of the period, and particularly perhaps to the ‘ox-drivers’ of Glamorgan. This – cathreiwr – was the term used in the southern counties for a person who sang to oxen, the corresponding term in the north of Wales being ‘geilwad ychen’, or ox caller. Iolo recorded a number of the Glamorgan triplets, including this one:
Merch ifanc deg ei dwyfron,
Yw’r un a gâr fy nghalon,
Does bwyll na synnwyr yn fy mhen,
Ond sôn am Wen lliw’r hinon.
(A fair breasted young maiden
is the one beloved by my heart,
all care and sense leave my head
when mention is made of lovely Gwen)
Ganwyd Iolo yn Pennon, ym mhlwyf Llancarfan, ar y 10fed o Fawrth 1747. Ym 1754 symudodd y teulu i Flemingstone, lle arhosodd Iolo a’i deulu am weddill ei oes, hyd at y 18fed o Ragfyr 1826. Os byddwch yn teithio trwy Bont-faen, fe welwch blac ar y wal (a ddangosir isod) – gyferbyn â chloc y Neuadd ar y Stryd Fawr – sy’n nodi lleoliad siop lyfrau Iolo.
O’r 88 o alawon gwerin a gofnodwyd gan Iolo – rhai gyda geiriau ac eraill hebddynt – mae un ar bymtheg ar bymtheg yn gysylltiedig â dathliadau tymhorol (fel Calan Mai, y Nadolig, a chanu ‘wassail’). Gellir dosbarthu pymtheg ohonynt fel caneuon cariad (sy’n cyfeirio at draddodiadau hynafol caneuon ‘negesydd cariad’ a chanu mawl), mae deg yn ganeuon sy’n ymwneud â gwaith (er enghraifft, caneuon gyrru ychen a chaneuon godro), ac mae’r gweddill yn amrywiaeth o ganeuon sy’n sôn am gymeriadau cyffredin a sefyllfaoedd bob dydd.
Fel y gwelwch yn y darlun cyfoes, byddai Iolo yn crwydro’r ardal ar droed, gyda’i lyfr poced yn un llaw a’i ffon yn y llall. Cofnododd nifer o’r caneuon gwerin yn y llyfr bach hwn, sy’n dwyn y teitl swyddogol ‘Casgledydd Penn Ffordd’ (bellach, gellir gweld y llyfr hwn yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth). Mae’r casgliad yn llawn sylwadau a nodiadau eglurhaol yn llawysgrifen Iolo; mae hefyd yn cynnwys, wrth gwrs, ei alawon ei hun, sydd ynddynt eu hunain yn ffynhonnell werthfawr i’r darllenydd cyffredin sy’n awyddus i ddarganfod rhywfaint o’r dirgelwch a’r rhamant sy’n gysylltiedig â’r alawon hyn.
Ymhen amser, arweiniodd gweledigaeth Iolo at adfywiad yn hanes cerddoriaeth werin Gymreig. Yn dilyn ei esiampl o gasglu a chofnodi agweddau ar ganu gwerin ei gyfnod, daeth eraill, erbyn degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, i werthfawrogi pwysigrwydd a grym cadw gafael ar ddeunydd llafar a'i gofnodi. Yn wyneb y newidiadau cymdeithasol, amaethyddol, diwydiannol a cherddorol mawr a ddigwyddodd ar y pryd, byddai traddodiadau llafar lleol, yn ddi-os, wedi mynd ar goll. Mae dyled fawr arnom i waith dyfal y casglwyr a'r hynafiaethwyr o'r gorffennol.
Heddiw, mae gennym yng Nghymru Amgueddfa Hanes Genedlaethol Sain Ffagan a Llyfrgell Genedlaethol; mae'r rhain yn gweithredu fel storfeydd ar gyfer trysorau'r gorffennol, ac yn lleoedd i gadw cofnodion o hen arferion, hen lawysgrifau a hen alawon. Ond yn nyddiau Iolo, nid oedd sefydliadau o'r fath yn ddim mwy na breuddwydion. Bryd hynny, roedd casglu a diogelu hanes, caneuon, cerddi ac ati yn gysyniad newydd, ac yn aml iawn, roedd y cyfrifoldeb am wneud hynny yn nwylo unigolion. Roedd eu gwaith yn llafur cariad amhrisiadwy er budd cenedlaethau'r dyfodol. Yn sicr, heb waith a dyfalbarhad pobl fel Iolo, byddai ein treftadaeth a'n traddodiad cerddorol yn llawer tlotach.