Erthygl gan Phyllis Kinney
Roedd ‘Hel y Dryw’ yng Nghymru fel arfer yn digwydd rhwng y 6ed a’r 12fed o Ionawr, sef Nos Ystwyll. Roedd yn arferiad sy’n gysylltiedig ag ymweliadau i ddod â lwc dda, ac roedd yn rhan o’r dathliadau o amgylch heuldro’r gaeaf. Roedd gan Hel y Dryw draddodiad hir ym Mhrydain, yn enwedig yn Iwerddon a Chymru, er bod yr arferiad hefyd yn bodoli mewn rhannau eraill o Ynysoedd Prydain, gan gynnwys yr Alban, Ynys Manaw, a Lloegr. Mae arferion yn newid dros y canrifoedd, ond yn y bôn, roedd yn cynnwys grŵp o ddynion ifanc a oedd yn mynd allan i ddal dryw — y lleiaf o’r holl adar. Weithiau byddai’r aderyn yn cael ei ladd, ond weithiau byddai’n cael ei roi’n fyw mewn cawell bach — a elwid yn ‘elor’ — ac, boed yn farw neu’n fyw, byddent yn ei gario mewn gorymdaith drwy’r gymdogaeth, gan ganu caneuon yn moli’r dryw fel Brenin yr Adar. Byddent bob amser yn galw heibio i’r ‘tŷ mawr’ yn ystod eu gorymdaith; yno, byddent yn cael eu gwahodd i mewn i gael bwyd, diod ddathlu (wassail), ac weithiau arian hefyd.
Yn Sir Benfro, gelwid y cyfnod hwn yn ‘Gwyliau Ystwyll’. Yno, byddai ‘tŷ’r dryw’ — bwthyn bach pren wedi’i addurno â rhubanau — yn cael ei ddefnyddio, gyda’r dryw y tu fewn iddo. Y tu allan i’r drws, byddent yn canu:
Joy, health, love and peace be all here in this place
By your leave we will sing concerning our King
Our King is well dressed in the silks of the best
In ribbons so rare no king can compare
We have travelled many miles over hedges and stiles
In search of our King unto you we bring…
Old Christmas is past Twelfth-tide is the last
And we bid you adieu – Great joy to the new!
Yng ngogledd Cymru roedd y gân yn wahanol – geiriau gwahanol mewn mesur gwahanol, ac wedi’i chanu i dôn wahanol. Mae’r penillion yn cynnwys cwestiwn ac ymateb yn eu tro; hynny yw, mae’r pennill cyntaf yn gofyn cwestiwn ac mae’r ail bennill yn ymateb, fel arfer drwy roi disgrifiad – sy’n aml yn ddigrif – o’r helfa dryw a’i chanlyniad:
“Where are you going? Going to the woods”
“What will you do there? We’ll hunt the wren”
“Where will you find him? Under a bush”
“How will you get him home? With horse and cart”
“How will you cook him? In a big pan” etc. etc.
Er i nifer o ganeuon ‘hela’r dryw’ gael eu casglu yng ngogledd Cymru, ymddengys nad oes disgrifiad o’r arferiad yno; fodd bynnag, mae nodyn yn Journal of the Welsh Folk-Song Society (Cyfrol I, tudalen 106) yn sôn am weithiwr fferm anllythrennog ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant a oedd yn canu fersiwn o gân hela’r dryw. “Byddai’n ei chanu mewn math o siant oedd yn hynod ddiddorol i wrando arno, ac yn aml gwelais ei gyd-weision yn ymgynnull yn lloft y stabl i wrando arno’n canu ac i’w weld yn actio’r gân.” Mae’r cyfeiriad at actio yn awgrymu efallai bod y gwahanol benillion yn cael eu perfformio drwy actio fel rhan o’r defod.
Mae arferiad hela’r dryw wedi hen ddiflannu yng Nghymru, ond mae’n ymddangos ei fod yn cael ei adfywio yn Ynys Manaw, lle cynhelir dathliadau sy’n para trwy’r dydd, gyda dawnsio yn y dref a grwpiau mawr o offerynwyr yn cyd-fynd â phrosesiadau’r dryw. Yn Iwerddon hefyd, mae ‘Hela’r Dryw’ yn dechrau eto ar ôl bod bron â diflannu’n llwyr. Yn ffodus, mae digon o bobl hŷn yn cofio sut y’i cynhelid, fel bod yr arferiad yn cael ei drosglwyddo unwaith eto. Yng Nghymru, nid yw’r caneuon sy’n ymwneud â’r dryw bellach yn gysylltiedig â’r arferiad ei hun, ond maent yn dal i fodoli. Fe’u cenir mewn cyd-destun cymdeithasol, ac yn aml yn unol â’r tymor; maent weithiau’n fywiog ac egnïol, ac weithiau’n ddramatig – ac maent yn haeddu cael lle yn eich repertoire ar gyfer y tymor gwyliau eleni.