Erthygl gan Cass Meurig (a ymddangosodd gyntaf yn y cylchgrawn Ontrac, rhifyn 21)
Offeryn canoloesol yw'r crwth, a ddiflannodd o Gymru tua diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn eithaf diweddar yn unig y mae wedi cael ei adfer fel offeryn cerdd cyfoes, ac erbyn hyn mae tua ugain o chwaraewyr, efallai. Mae adfywio offeryn sydd wedi marw yn her ddiddorol; nid yn unig o ran dysgu sut i'w chwarae, ond hefyd o ran pa gerddoriaeth i'w chwarae arno. Nid oes llyfr o diwniau crwth wedi goroesi – os bu un erioed, wrth gwrs. Mae'n rhaid i bob chwaraewr ddod o hyd i'w ateb ei hun i'r broblem hon; mae rhai yn canolbwyntio ar y repertoire canoloesol, eraill ar alawon gwerin, ac eraill ar ddefnyddio'r crwth fel cyfeiliant. Nid oes neb i osod y rheolau – ac mae hynny'n rhan o'r atyniad.
Yn gyntaf, rhaid dysgu sut i chwarae'r crwth, a deall pa fath o alawon sy'n debygol o weithio arno. Dywedir yn aml (yn bennaf gan chwaraewyr ffidil) bod y crwth yn offeryn cyfyngedig a chyntefig. Yr hyn maen nhw'n ei olygu yw nad yw'n gwneud yr hyn y mae ffidil yn ei wneud – ac yn aml, nid yw'n ei wneud ar y cynnig cyntaf. Mae'r crwth yn offeryn soffistigedig sy'n gallu mynegi emosiynau'n rymus iawn; ond mae angen tipyn o ostyngeiddrwydd a blynyddoedd lawer o ymarfer cyn iddo ddatgelu ei gyfrinachau. Yn wir, cerddoriaeth crwth y mae'r crwth yn ei chwarae – yn union fel y mae pibau yn chwarae alawon pibau, a lleisiau'n canu caneuon.
O ran melodïau, mae gan y crwth ystod o tua wythfed a hanner sy'n weddol hawdd ei chyrraedd, gyda nodau parhaus (drones) cyfoethog a chordiau uwchben ac islaw. Gyda chwe llinyn a phont hollol wastad (sy'n golygu y gellir chwarae'r chwe llinyn ar unwaith â bwa), mae ganddo botensial harmonig mawr, yn ogystal ag effeithiau rhythmig arbennig a geir drwy blicio'r llinynnau â bawd y llaw chwith. Cyrhaeddir y nodau uchaf drwy symud y llaw chwith i fyny'r bysellfwrdd; felly, mae'n gwneud synnwyr dewis alawon sydd ag ystod eithaf cyfyng ac—yn bwysicach fyth—nad ydynt yn neidio gormod o un nodyn i'r llall. Anghofiwch am jigiau a rîlau; meddyliwch yn hytrach am harmoni a nodau parhaus.
Ble gallwn ni ddod o hyd i alawon ar gyfer y crwth? Gan ddechrau yn yr Oesoedd Canol (diolch i Bethan Miles am ei hymchwil drylwyr), mae gennym restrau o enwau darnau cerddorol ar gyfer y crwth. Mae rhai ohonynt wedi goroesi ar ffurf tabladrwydd yn llawysgrif y telynor Robert ap Huw, a gopïwyd ym 1613. Cerddoriaeth hynafol yw hon, sy'n swnio'n anghyfarwydd i'n clustiau ni heddiw; ond mae rhai darnau'n gweithio'n rhyfeddol o dda ar y crwth. O'r unfed ganrif ar bymtheg a'r ail ganrif ar bymtheg, mae gennym ddogfen a cherdd sy'n rhestru alawon a chwaraeid gan chwaraewyr y crwth. Yn y bôn, dyma oedd yr alawon poblogaidd ar y pryd. Mae rhai ohonynt wedi goroesi mewn llawysgrifau diweddarach, megis 'Pepper’s Black' (a elwir hefyd yn 'Sbonc Bogel') a 'Nutmegs and Ginger' (a elwir hefyd yn 'Breuddwyd y Frenhines'); mae eraill wedi diflannu ers amser maith. Ceir hefyd ddwy alaw sy'n cyfeirio at chwaraewyr y crwth yn eu teitlau: 'Cainc Gruffudd Rowland y crythor' a 'Dugan y crythor du'. Mae'r ddwy wedi'u nodnodi yn llawysgrif Morris Edward, ffidiliwr o Fôn. Cliciwch ar eu henwau uchod i weld y gerddoriaeth.
Yna, dechreuir chwilio am alawon a allai weithio ar y crwth. Yn sicr, nid oes prinder deunydd – mae cannoedd o alawon wedi goroesi mewn llyfrau a llawysgrifau o'r ddeunawfed ganrif ymlaen, yn ogystal â thrwy'r traddodiad llafar modern, wrth gwrs. Yn aml, mae caneuon yn gweithio'n well nag alawon dawns, yn enwedig emynau a charolau plygain, gan iddynt gael eu cyfansoddi gyda harmoniau llawn mewn golwg. Ond mae hefyd yn bosibl addasu ac amrywio alawon dawns drwy symud nodau, newid rhythmau, neu ailysgrifennu ymadroddion penodol er mwyn iddynt ffitio o fewn amrediad y crwth a gwneud y gorau o'i harmoniau. Yn hyn o beth, gellir dysgu llawer gan chwaraewyr offerynnau sydd â dull tebyg, gan gynnwys y pibau, y hurdy-gurdy, ac offerynnau sy'n perthyn i'r crwth, fel y hiiu kannel yn Estonia.
Posibilrwydd arall yw cyfansoddi cerddoriaeth newydd. Mewn ffordd, mae hwn yn gam hawdd i'w gymryd; gellid dweud bod elfen o gyfansoddi yn digwydd bob tro y mae rhywun yn addasu alaw ar gyfer y crwth – wrth addasu, amrywio, a dewis harmoniau ac effeithiau rhythmig. Cryfder yr adfywiad bach presennol o ran chwarae'r crwth yw'r elfen greadigol hon; heb bwysau a disgwyliadau traddodiad, ceir gwir ryddid i greu.